Congres Legal Valley Nederland: ‘De Nederlandse rechtsstaat onder druk’
Naar aanleiding van het congres ‘De Nederlandse rechtsstaat onder druk’ van Legal Valley Nederland sprak ik met mijn collega Bas Kerssies en schreef ik dit artikel als docent publiekrecht van de Academie Financieel Management en Recht (AFMR) van de HAN.
Wat is en doet Legal Valley Nederland?
Bas Kerssies, senior-onderzoeker bij het Lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht en bestuurslid van Legal Valley: “Wij proberen alle juridische stakeholders in Gelderland met elkaar te verbinden. We delen kennis op overstijgend niveau met thema’s die we relevant vinden. We proberen talenten hier te houden en onderling uit te wisselen en niet uit te laten waaien naar het westen.”
Wat is een democratische rechtsstaat?
Een democratische rechtsstaat is een staat waarin de burgers zelf hun bestuurders kiezen en waarin niet alleen de burgers, maar ook de overheid zelf aan het recht is gebonden. Om te voorkomen dat alle macht samenklontert bij een overheidsinstantie (zoals vroeger bij almachtige koningen) is de macht in een rechtsstaat verdeeld over verschillende onderdelen van de overheid. Een parlement dat wetten maakt en dat de regering die de wetten uitvoert, controleert. De derde macht is de onafhankelijk en onpartijdige rechtsprekende macht: neutraal ten opzichte van de wetgevende en uitvoerende macht (onafhankelijk) en neutraal ten opzichte van de zaak en betrokken partijen (onpartijdig).
Waar komt die druk op de rechtsstaat vandaan?
Die komt uit verschillende hoeken: van de politiek, de maatschappij, criminelen en rechtspraakmanagement. Zo stelde JA21 Kamervragen naar aanleiding van een interview met vreemdelingenrechter Steffie van Lokven in NRC, hetgeen Marc Fierstra, raadsheer bij de Hoge Raad en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak én gastspreker bij het congres, de uitspraak ontlokte dat het in Polen ook zo ging.
“Daar begon het ook met politici die rechters persoonlijk aanspraken op het feit dat zij vragen stellen aan het Europese Hof in Luxemburg. Dat was voldoende om die rechters verdacht te maken. Terwijl het juist de taak is van rechters om richting te vragen aan het Europese Hof in zaken waarin twijfel bestaat.”
Maatschappelijke druk
Door toegenomen media-aandacht voor rechtszaken en de persoon van de rechter is ook de druk op de rechters vanuit de samenleving toegenomen. Dat uit zich ook in online intimidatie van rechters als mensen een uitspraak niet bevalt. En hoewel transparantie in een democratische rechtsstaat een groot goed is, kan het er soms ook toe leiden dat mensen juist minder vertrouwen in de rechtspraak krijgen, zoals uit dit onderzoek naar livestreamen van rechtszaken blijkt. Daarnaast klagen ook politici vaker over bedreigingen vanuit de samenleving, hetgeen ook wel tot strafrechtelijke veroordelingen leidt.
Criminele druk
Intimidatie en bedreigingen komen ook uit het criminele milieu. Steeds mee rechters klagen hierover, met name, maar niet alleen, strafrechters. Dat leidt ertoe dat sommige rechters geen rechtszaken tegen de georganiseerde misdaad willen doen of er zelfs helemaal mee willen stoppen.
Managementdruk
Ook ervaren rechters als gevolg van de wijziging van de rechterlijke organisatie en financiering in 2002 managementdruk. Sindsdien kunnen leken (niet-juristen) leidinggevende functies binnen de rechterlijke macht vervullen. Dat leidde tot een organisatie die steeds meer op efficiëntie is ingericht en waarin het leken-management invloed kan uitoefen op de rechtspraak door tijd en financiën voor complexere zaken te beperken en kritische rechters solistisch optreden te verwijten.
Willen mensen niet gewoon dat criminelen worden gestraft?
“Dat willen mensen misschien wel”, aldus Bas Kerssies, “maar ik denk dat we deze rechtsstaat zouden moeten omarmen. Deze rechtsstaat komt juist op voor mensen die in een kwetsbare positie verkeren. Voor mensen die niet makkelijk voor zichzelf op kunnen komen. Voor mensen die in een groep zitten die makkelijker wordt weggeschoven. Ik denk dat we deze rechtsstaat te allen tijde moeten willen bewaken.”
Toegang tot het recht voor iedereen…
Wanneer een deel van de mensen geen toegang heeft tot het recht, merken zij helemaal niets van de rechtsstaat. In onze Grondwet staat niet alleen dat iedereen recht heeft op rechtsbijstand, maar ook dat mensen die de rechtsbijstand niet zelf kunnen betalen, toch rechtsbijstand krijgen. Die moet de overheid dan betalen. Maar de Nederlandse overheid heeft de toegang tot de sociale advocatuur afgelopen decennia steeds meer afgebroken. Sanne van Oers probeert als sociaal advocaat en algemeen deken van de Nederlandse Orde van Advocaten de toegang tot het recht voor de meer kwetsbare mensen te garanderen.
…en in begrijpelijke taal
Voor de toegang van het recht is ook belangrijk dat overheid en rechtspraak het recht in voor iedereen begrijpelijke taal dient uit te leggen grondrechten zijn immers niet voorbehouden aan juristen, maar zijn er voor alle in Nederland woonachtige mensen. Voornoemd Lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht van HAN Academie Financieel Management en Recht levert met onderzoek een daadwerkelijke bijdrage aan het begrijpelijk maken van de juridische taal van overheid en rechtspraak en aan het daadwerkelijk toegankelijk maken van het recht voor mensen.
Toegang tot een ombudsman
Voor een goed functionerende democratische rechtsstaat is niet allen van belang dat burgers naar een rechter kunnen stappen als ze het niet eens zijn met de overheid, maar ook dat zij ergens ander terecht kunnen als een conflict met de overheid niet bij een rechter thuishoort. Yvette Nass is (kinder)ombudsman bij de gemeente Nijmegen. Zij schreef in een recent dat de onafhankelijkheid van gemeentelijke ombudsmannen onder druk staat. De overheid stelt kritische rapporten namelijk niet op prijs en start tegenonderzoeken. Ook deze politieke druk kan slecht uitpakken voor het vertrouwen van de burger in overheid en rechtsstaat.
Speelt dit alleen in Nederland?
Niet alleen in Nederland staat de democratische rechtsstaat onder druk. We zijn onderdeel van een mondiaal fenomeen. Waar na de Tweede Wereldoorlog sprake steeds meer mensen wereldwijd in liberale democratieën met vrije verkiezingen, burgerrechten en een sterke rechtsstaat leefden, zien we de laatste jaren een tegenovergestelde ontwikkeling. Het aantal mensen dat leeft in landen waar nog wel vrije verkiezingen zijn, maar niet langer meer sprake is van een onafhankelijke rechtsstaat en landen waar zelfs geen sprake meer is van eerlijke verkiezingen is toegenomen. De Verenigde Staten zijn op de ranglijst van het Zweedse onderzoeksinstituut V-Dem ongekend snel gekelderd naar de 51ste plaats. Ook in Nederland en Europa gaat het de verkeerde kant op schrijft Civil Liberties Union for Europe in het ‘Rule of law report 2026’.
Het congres van Legal Valley Nederland komt daarom niets te vroeg. Voor wie is dit congres bedoeld?
Iedereen is welkom. De rechtsstaat gaat ons allemaal aan, niet alleen professionals en juristen. Iedereen is dus welkom. Voor studenten hbo-rechten is het ook een mooie kans om met professionals van gedachten te wisselen en te kijken of ze misschien al een stageplek kunnen regelen. Bas Kerssies:
“Iedereen uit dat werkveld wil heel graag studenten spreken, want iedereen wil graag die grote talenten in Gelderland houden […] en mensen willen heel graag met jou in gesprek, ook omdat studenten nieuwe ideeën hebben.”
Het congres wordt op donderdag 16 april gehouden vanaf 14.00 uur. Dit vindt plaats op HAN-locatie Ruitenberglaan 31 in Arnhem. Er zijn onder andere sprekers die zelf ondervinden dat de rechtsstaat onder druk staat. “Het is een zeer relevant onderwerp en ik ben er trots op dat we dit op de HAN kunnen doen’, aldus Kerssies. Aanmelden kan hier.
Een ingekorte versie van dit artikel verscheen op 13 april 2026 op SAM, journalistiek podium van de HAN.
WanderKip 